ขนร่วงตามวัยแบ่งได้เป็นสามแบบที่หน้าตาไม่เหมือนกันเลย ลูกหมาราว 4-8 เดือนที่ขนปุยหลุดออกเป็นหย่อมแล้วขนจริงค่อย ๆ ขึ้นแทน หมาเมียที่ร่วงหนักหลังเป็นสัดหรือหลังให้นมลูก และหมายแก่ที่ขนบางลงพร้อมขึ้นช้ากว่าที่หลุดไป ทั้งสามแบบเป็นการเปลี่ยนแปลงของวัย ไม่ใช่โรค และทั้งสามแบบต้องใช้วิธีดูแลขนคนละชุด ถ้าดูแค่ปริมาณขนบนพื้นจะแยกไม่ออกว่ากำลังดูอะไรอยู่ ต้องดูให้ครบว่าตัวไหนร่วง จุดไหนของร่างกาย และผิวใต้ขนเป็นแบบไหน
ผมรู้จักความต่างนี้จากไม้กวาดในมือมากกว่าจากตำรา ทุกเช้าก่อนตักข้าวให้หมา ผมกวาดพื้นหน้าบ้านก่อน บางวันได้ขนกองเท่ากำมือ บางวันแทบไม่มีอะไรติดไม้กวาดเลย วันที่ได้มากผมไม่รีบตกใจ แต่จะย่อตัวลงดูว่าเป็นขนแบบไหน ขนปุยนุ่มที่ลอยไปติดขอบประตูคือของลูกหมา ขนสั้นแข็งที่ไปพับอยู่ใต้ผ้าเช็ดเท้าคือของตัวที่โตแล้ว ส่วนเส้นสั้นเปราะ ๆ ที่พอผมลูบหลังแล้วรู้สึกสากมือ นั่นมักเป็นของตัวที่เริ่มเข้าหมายแก่
พอแยกออกได้ว่า "ขนแบบไหน" มาจาก "หมาวัยไหน" ความกังวลเรื่องร่วงเยอะก็ลดไปครึ่งหนึ่ง ที่เหลือคือปรับแปรงกับจังหวะอาบน้ำให้ตรงกับวัยนั้น
ลูกหมา 4-8 เดือน ขนปุยหลุดเป็นหย่อม แล้วขนจริงขึ้นช้ากว่าที่หลุด
ลูกหมาเริ่มผลัดขนปุยไปเป็นขนจริงราว 4-8 เดือน เร็วช้าขึ้นกับสายพันธุ์และชนิดขน ตัวขนสั้นลื่นมักเริ่มเร็วและจบไว ส่วนตัวขนยาวหรือขนสองชั้นจะเห็นเป็นหย่อมชัดกว่าและกินเวลานานกว่า ตอนนั้นขนจะดูไม่เรียบ สลับกันขึ้นเป็นหย่อม ตรงสะโพกบ้าง ตรงกลางหลังบ้าง เหมือนผ้าที่ปูไม่ตึง
ทำไมช่วงนี้ต้องแปรงสั้นลง แต่บ่อยขึ้น
ผิวลูกหมายังบางกว่าหมาโต หวีซี่ถี่ที่ผมใช้กับตัวโตได้ พอลากลงบนหลังลูกหมาแรง ๆ จะเห็นรอยแดงเป็นทาง แล้วขนก็หลุดติดหวีมาเป็นกำ รวมทั้งขนใหม่ที่เพิ่งเริ่มขึ้นด้วย ผมจึงเปลี่ยนไปใช้แปรงยางนุ่มหรือหวีฟันห่าง แล้วนั่งแปรงทีละ 5-10 นาที วันละหนึ่งถึงสองรอบ สั้นแต่บ่อย แทนที่จะแปรงยาวรวดเดียวจบ
อีกอย่างที่ผมไม่ทำคืออาบน้ำถี่ขึ้นเพื่อหวังให้ขนปุยหลุดเร็ว ๆ ในอากาศบ้านเราที่ชื้น การอาบบ่อยไม่ได้ทำให้ผลัดเร็วขึ้น แต่ทำให้ผิวบาง ๆ ของลูกหมายิ่งอับ อาบตามรอบปกติ แล้วที่สำคัญคือเช็ดกับเป่าให้แห้งจริง โดยเฉพาะตรงซอกขาและใต้ท้อง
หมาเมีย หลังเป็นสัด แล้วหลังให้นม
หลังเป็นสัดรอบแรก หรือหลังให้นมลูกครบชุด ขนจะร่วงหนักกว่าปกติชัดเจน ตัวที่เคยทิ้งขนไม่กี่เส้น อาจทิ้งเป็นแผ่นตรงท้อง ตรงสะโพก หรือโคนหาง พอลูบก็ได้ขนติดมือมาเป็นกระจุก เหตุมาจากฮอร์โมนที่เปลี่ยน ไม่ใช่เพราะขาดอะไร และขนมักค่อย ๆ กลับมาเองภายในหลายเดือน ตัวที่ขนยาวหรือเลี้ยงลูกหลายตัวจะเห็นชัดและใช้เวลานานกว่านั้น
จุดที่ร่วงก่อนเพื่อน
ท้องและสองข้างสะโพกคือจุดที่ผมเห็นก่อน ตามด้วยโคนหางและใต้คาง ช่วงที่ร่วงหนักที่สุด ผมแปรงให้มากกว่าปกติ เพราะขนที่หลุดแต่ยังค้างอยู่บนตัวจะไปพันกับขนที่ยังติด กลายเป็นกระจุกตามซอกขาและใต้ท้อง พอผ้าปูที่นอนชื้น ตรงนั้นก็อับง่าย
หลังให้นม ผิวรอบหัวนมและใต้ท้องจะบอบบางกว่าปกติ ตรงนี้ผมไม่ใช้หวีเหล็กเลย ใช้แปรงนุ่มกับผ้าชุบน้ำอุ่นบิดหมาด ๆ เช็ด แล้วตามด้วยผ้าแห้งอีกผืน
เรื่องที่ต้องยอมรับ
ผมไม่พยายามเร่งให้ขนกลับมาเร็ว ต่อให้ทำอะไรลงไป ขนก็ต้องรอวงรอบของมันเอง สิ่งที่ทำได้จริงคือกันไม่ให้ขนที่ค้างอยู่พันกันและกันผิวอับ ซึ่งช่วยได้มากกว่าการหาอะไรมาทา
หมายแก่ ขนบางขึ้นช้า ไม่ได้ร่วงเยอะอย่างที่คิด
ตรงข้ามกับที่หลายคนคิด หมายแก่จำนวนมากไม่ได้ร่วงมากขึ้น แต่ขนบางลงเพราะรากขนทำงานช้าลง ขนที่หลุดไปใช้เวลางอกใหม่นานกว่าเดิมมาก บางจุดอย่างข้อศอก ต้นหาง หรือหลังต้นขา อาจดูโล่งติดกันไปเลย และขนมักแห้งกว่าเดิม ปลายเปราะหักง่าย
อาบน้อยลง แต่เช็ดแห้งกว่าเดิม
ผิวหมายแก่แห้งและบางกว่าตอนหนุ่มสาว ผมจึงอาบให้ห่างขึ้น แต่เช็ดให้แห้งกว่าเดิม เพราะอากาศชื้นทำให้ความชื้นค้างที่ผิวได้ง่าย ใช้แปรงขนนุ่ม หวีเบา ๆ วันละไม่กี่นาที แต่ให้ถึงผิวหนัง ไม่ใช่แค่ลูบผ่านปลายขน อย่าคิดว่าขนบางแล้วไม่ต้องแปรง ตัวที่ขนบางกลับพันกันง่ายกว่าที่คิด เพราะขนที่ขึ้นใหม่ร่วงช้าและเส้นเล็กสานกันเองได้
ผมไม่โกนสั้นลงเพื่อหวังให้ขนขึ้นใหม่ ในหมายแก่ขนที่โกนไปอาจขึ้นช้ามากจนรู้สึกเหมือนไม่ขึ้น และผิวที่โผล่ออกมาจะโดนแดดกับยุงกัดง่ายกว่าตอนที่ยังมีขนคลุม
เส้นที่วัยอธิบายไม่ได้
วัยทำให้ขนสลับขึ้นหรือบางลงได้ แต่ไม่ได้ทำให้ผิวเป็นแผล มีกลิ่น หรือทำให้หมาเกาไม่หยุด ถ้าการร่วงมาพร้อมการเกาชัด กลิ่นตัวเปลี่ยน ผิวแดงเป็นแผล หรือมีหย่อมที่ขอบขยายออกทุกวัน อันนั้นไม่ใช่เรื่องของวัยแล้ว
วิธีที่ผมใช้แยกด้วยตาเปล่า หย่อมของวัยจะอยู่นิ่ง ๆ แล้วค่อย ๆ มีขนเส้นใหม่แทรกขึ้นตรงกลาง ส่วนหย่อมที่ผิดปกติจะขยายขอบออกและตรงกลางไม่ค่อยมีขนใหม่ กรณีหลังผมไม่รอให้เป็นเดือน ผมพาไปให้สัตวแพทย์ดู เพราะต่อให้กวาดบ้านทุกวัน ผมก็แยกเองไม่ได้ว่ามีอะไรอยู่ใต้ผิวหนัง
จังหวะที่ผมใช้จริง
- ลูกหมา 4-8 เดือน: แปรงนุ่มหรือหวีฟันห่าง 5-10 นาที วันละ 1-2 รอบ อาบตามรอบเดิม ไม่เพิ่มความถี่ เช็ดให้แห้งทุกครั้ง
- หมาเมียหลังเป็นสัดหรือหลังให้นม: เพิ่มรอบแปรงช่วงที่ร่วงหนัก เน้นท้อง สะโพก โคนหาง ใช้แปรงนุ่มกับผ้าหมาด ๆ ตรงท้องหลังให้นม และเปลี่ยนผ้าปูนอนให้แห้ง
- หมายแก่: แปรงนุ่มทุกวันให้ถึงผิวหนัง อาบห่างขึ้น เช็ดและเป่าให้แห้งกว่าเดิม ไม่โกนสั้น
ที่ผมยึดเป็นหลักจริง ๆ คือเทียบกับตัวเอง ไม่ได้เทียบกับหมาเจ้าอื่น เพราะสายพันธุ์กับชนิดขนไม่เหมือนกัน ตัวที่ขนสั้นลื่นกับตัวที่ขนสองชั้นใช้เวลาไม่เท่ากัน ผมถ่ายรูปด้านข้างตัวหมาทุกเดือนในที่แสงเดิม เก็บไว้ในมือถือ แล้วเทียบกับรูปเดือนก่อนหน้า ถ้าขอบหย่อมยังอยู่ที่เดิมและมีขนใหม่แทรก ก็ปล่อยให้เวลาทำงานของมัน ถ้าขอบขยับออก ผมก็รู้ทันทีว่าต้องพาไปหาหมอ ไม่ใช่รอดูต่อ
