เวลาหมอเลือกวัคซีนให้ลูกสุนัขสักตัว เขาไม่ได้เริ่มจากรายการวัคซีนก่อน แต่เริ่มจากคำถามว่าหมาตัวนี้จะไปเจออะไรในชีวิตจริง แล้วค่อยแบ่งรายการออกเป็นสองชั้น ชั้นแรกคือโรคที่แพร่ระหว่างหมากับหมาได้ง่าย หรือรุนแรงพอที่ลูกหมาทุกตัวควรถูกกันไว้ ชั้นที่สองคือโรคที่ความเสี่ยงผูกกับพื้นที่และวิถีชีวิตของหมาตัวนั้นโดยเฉพาะ ซึ่งเป็นเหตุผลตรง ๆ ว่าทำไมลูกหมาสองตัวในเมืองเดียวกันจึงได้รายการไม่เหมือนกัน พอเจ้าของรู้ว่าหมอเรียงความคิดแบบนี้ คำถามก็เปลี่ยนจาก "เอาอันนี้ไหม" เป็น "อันนี้กันโรคอะไร และลูกหมาบ้านผมมีความเสี่ยงจริงแค่ไหน"
ผมยังจำคลินิกเล็ก ๆ ในซอยที่ผมพาลูกหมาไปได้ กลิ่นแอลกอฮอล์ลอยมาจากเคาน์เตอร์ พัดเพดานหมุนติ๊ก ๆ ลูกหมายืนสั่นอยู่บนตักผม ขนมันเปียกเพราะเหงื่อมือผมเอง
หมอไม่ได้หยิบกล่องวัคซีนก่อน หยิบสมุดปกแข็งเล่มหนึ่งที่มีกระดาษก๊อปปี้สีเหลืองคั่นอยู่ ข้างในมีลายมือคนละมือสลับกันเต็มไปหมด ผมคิดว่าเขาจะเปิดมาถามแค่ว่า "เคยฉีดอะไรมาแล้วบ้าง" แต่คำถามแรกคือ "บ้านอยู่ซอยไหนครับ"
แล้วต่อด้วย "ปล่อยให้เดินเล่นหน้าบ้านไหม มีหมาข้างถนนเดินผ่านตลอดหรือเปล่า ใกล้บ้านมีตลาดสดไหม"
ผมตอบไปตามจริง ว่าหน้าบ้านติดกับซอยที่หมาหวัดเดินผ่านวันละหลายรอบ และช่วงเย็นชอบมีคนปล่อยหมามาเดินรวมกันตรงปากซอย หมอพยักหน้า แล้วเพิ่งจะเปิดรายการวัคซีนหลังจากนั้น
ตรงนั้นแหละที่ผมเห็นว่าสิ่งที่หมอกำลังทำคือประกอบข้อมูลสองชุดเข้าด้วยกัน ชุดหนึ่งคือความรู้เรื่องโรค อีกชุดคือข้อมูลการใช้ชีวิตจริงของหมาตัวนั้น ซึ่งมีผมคนเดียวที่รู้
สองชั้นที่หมอไล่อยู่ในหัว
ชั้นแรกเขาจะถามกับตัวเองว่า โรคนี้มีอยู่ในเกือบทุกพื้นที่ไหม ถ้าติดแล้วหนักไหม และติดจากหมากับหมาได้ง่ายแค่ไหน ถ้าตอบใช่สักข้อหรือหลายข้อรวมกัน มันก็จะถูกจัดเป็นกลุ่มที่ลูกหมาทุกตัวควรได้ ไม่ว่าบ้านจะอยู่ตรงไหนของประเทศ
ชั้นที่สองคือโรคที่ต้องมีปัจจัยเสริมถึงจะน่ากลัว เช่น โรคที่มากับน้ำขังและปัสสาวะหนู ซึ่งจะต่างกันมากระหว่างหมู่บ้านที่น้ำท่วมขังทุกหน้าฝนกับคอนโดชั้นสูง โรคทางเดินหายใจที่ติดกันง่ายในที่ที่หมาอยู่รวมกันเยอะ ๆ อย่างตลาดหรือซอยที่มีหมาจรจัดหนาแน่น หรือโรคที่มากับเห็บหมัดซึ่งขึ้นกับว่าหมาได้วิ่งไปในที่รก ๆ บ่อยแค่ไหน
พอฟังแบบนี้จะเห็นว่าไม่มีใคร "เลือกไม่ฉีด" อย่างสุ่ม ๆ ทั้งสองฝั่งล้วนเป็นการประเมินความเสี่ยงต่างกัน แค่ประเมินจากข้อมูลคนละชุด
สิ่งที่ผมรู้แต่หมอไม่รู้
หมอรู้เรื่องโรคดีกว่าผมมาก แต่หมอไม่รู้ว่าปากซอยบ้านผมมีหมาวิ่งกันกี่ตัว หรือรถเข็นผลไม้ที่จอดข้างบ้านทุกเช้ามีหมานอนใต้ท้องหรือเปล่า
ผมรู้แค่เรื่องนั้น
พอหมอถามถึงเส้นทางเดินของหมาในหนึ่งวัน ผมถึงเริ่มเล่าเป็นฉาก ๆ ว่ามันออกไปหน้าบ้านตอนเช้า ไปยืนดมกันตรงเสาไฟฟ้ากับหมาของบ้านตรงข้าม มันเดินผ่านกองขยะที่ตลาดทุกวันอังคาร บางทีตามแม่ค้าเข้าไปถึงในตลาด
ข้อมูลพวกนี้ไม่เคยอยู่ในตำรา แต่เป็นข้อมูลที่เปลี่ยนคำตอบได้ทั้งกระดาษ
ถ้าผมตอบแค่ว่า "อยู่บ้านเฉย ๆ ครับ" รายการที่ได้ก็คงสั้นกว่า และนั่นไม่ใช่ความผิดของหมอเลย เพราะหมอตอบจากข้อมูลที่ผมให้
ทำไมรายการยาวกว่าไม่ได้แปลว่าดีกว่า
ตอนแรกผมก็คิดว่ารับให้ครบไว้ก่อนน่าจะปลอดภัย แต่พอถามจริง ๆ กลับได้คำตอบที่ตรงกว่าเดิม
การฉีดแต่ละครั้งไม่ใช่ของฟรี มันมีทั้งเงิน เวลา และวันที่ลูกหมาผวากับเข็ม ต้องนั่งรอในห้องที่เสียงหมาเห่าไม่ขาด ตื่นเต้นจนตัวสั่น และบางตัวก็ท้องเสียหรือซึมไปหนึ่งวันหลังฉีด ซึ่งไม่ได้แปลว่าผิดปกติ แต่ก็เป็นเรื่องที่ต้องชั่งกับประโยชน์ที่จะได้
อีกเรื่องที่ผมเพิ่งเข้าใจคืออายุกับสภาพร่างกายมีผลกับการตอบสนองต่อวัคซีน ลูกหมาที่อายุเท่ากันแต่ตัวหนึ่งผอมและมีพยาธิในท้อง ส่วนอีกตัวอ้วนแข็งแรง หมออาจจัดลำดับความสำคัญไม่เหมือนกัน เพราะลูกหมาที่มีภูมิจากนมแม่ค้างอยู่มากอาจตอบสนองได้ไม่เต็มที่ และลูกหมาที่ร่างกายไม่พร้อมก็ไม่ใช่เวลาที่จะยัดทุกอย่างเข้าตัวในวันเดียว
นี่คือจุดที่เจ้าของมักเข้าใจผิดว่า "ตัวเลขบนใบเสร็จ" คือคุณภาพการดูแล
ถามยังไงให้ทั้งกล่องกลายเป็นบทสนทนา
คำถามที่ผมใช้ได้จริงมีไม่กี่ข้อ และถามสั้น ๆ ตอนหมอชี้ทีละบรรทัด
บรรทัดนี้กันโรคอะไร โรคนี้แพร่ทางไหน ทางอากาศ ทางน้ำ ทางเห็บ หรือทางสัมผัสตรง ๆ
ในเมื่อหมาผมใช้ชีวิตแบบที่ผมเพิ่งเล่าไป ความเสี่ยงจริงมันอยู่ระดับไหน
ถ้าเลือกไม่ทำตอนนี้ จะเกิดอะไรขึ้น และเราจะกลับมาทบทวนเรื่องนี้อีกครั้งเมื่อไหร่
คำถามข้อสุดท้ายสำคัญกว่าที่คิด เพราะรายการวัคซีนไม่ใช่คำตัดสินถาวร มันคือภาพถ่ายของวันนี้ ถ้าปีหน้าผมย้ายไปอยู่ติดตลาด หรือรับหมาเพิ่มอีกตัว คำตอบก็เปลี่ยนได้
ผมไม่เคยต้องเถียงกับหมอ และไม่เคยต้องเซ็นรับอะไรแบบปิดตา แค่ถามว่าทำไม ก็เปลี่ยนบรรยากาศในห้องตรวจไปคนละเรื่อง
สมุดเล่มนั้นต่างหากที่ต้องกลับบ้านมาด้วย
สิ่งที่ผมอยากบอกคนที่เพิ่งมีลูกหมามากที่สุด คืออย่าฝากความจำไว้กับหัวตัวเอง
หลังฉีดเสร็จ ผมจะยืนรอตรงเคาน์เตอร์จนกว่าจะได้สมุดเล่มเดิมกลับมา พร้อมลายมือที่เขียนว่าวันนี้ให้อะไรไป วันที่เท่าไร และตราประทับของคลินิก แล้วถ่ายรูปหน้ากระดาษนั้นเก็บไว้ในมือถือ
ผ่านไปสามเดือน ผมจำไม่ได้หรอกว่าตัวเองพาหมาไปกี่ครั้งและครั้งล่าสุดทำอะไร จำได้แค่ว่า "น่าจะฉีดไปแล้วนะ"
แต่หน้าที่กระดาษจำได้
ตอนที่ผมต้องย้ายคลินิกเพราะที่ทำงานย้าย หมอคนใหม่เปิดสมุดเล่มนั้นแล้วถามต่อได้ทันทีโดยไม่ต้องเดา ตอนที่ต้องฝากหมาไว้กับญาติก็ใช้หน้ากระดาษเดียวกันเป็นหลักฐาน ถ้าไม่มีมัน ผมจะต้องเริ่มเล่าใหม่ทั้งหมด และการเล่าใหม่จากความจำคือจุดที่ข้อมูลเพี้ยนง่ายที่สุด
รายการวัคซีนที่ดีไม่ใช่รายการที่ยาวที่สุดหรือสั้นที่สุด แต่คือรายการที่เกิดจากคำถามว่าหมาตัวนี้ใช้ชีวิตยังไง แล้วคำตอบนั้นถูกจดไว้บนกระดาษที่ใครเปิดมาอ่านก็เข้าใจ
